زمینه تحقیق:پژوهش جاری به دنبال تلفیق قابلیت‌های فنی هوش‌مصنوعی توضیح‌پذیر (XAI) با مبانی راهبردی «جهاد تبیین» است تا ابزار شفافی برای روشن‌سازی تصمیم‌های AI، خنثی‌سازی شبهات و تقویت تاب‌آوری شناختی جامعه فراهم شود. مسئله‌محوری دو چالش معاصر را مدنظر دارد: ماهیت «جعبه‌سیاه» سامانه‌های AI و تهدید جنگ شناختی از طریق اخبار جعلی و تحریف‌ها. روش شناسی: روش پژوهش کیفی-تلفیقی و کاربردی-توسعه‌ای است؛ داده‌ها از مرور نظام‌مند ادبیات، تحلیل تماتیک بیانات رهبری (۱۳۹۵–۱۴۰۴) و 1۰ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان گردآوری شد و تحلیل با روش تحلیل تماتیک بازتابی و طراحی مدل سه‌لایه پویا انجام گرفت. یافته های تحقیق: یافته‌ها یک مدل مفهومی سه‌لایه را معرفی می‌کنند: (۱) لایه بنیادین جهاد تبیین شامل رسالت تبیین، شیوه‌ها (صراحت، استدلال، مخاطب‌شناسی) و محتوای اصیل دینی؛ (۲) لایه میانیXAI شامل قابلیت‌های فنی-اخلاقی (شفافیت، قابلیت توضیح، کنترل سوگیری) و الزامات فنی (پایگاه دانش بومی، سیستم‌های ضدسوگیری)؛ و (۳) لایه بیرونی عملیاتی شامل رویکرد انسان‌محور، زیرساخت بومی و مدیریت و ارزیابی مبتنی بر شاخص‌ها و چرخه بازخورد. نتیجه گیری : موتور تبدیل ارزش به فناوری برای ترجمه مفاهیم جهاد تبیین به الزامات XAI، حاکمیت ترکیبی فقهی- فنی، و چرخه حیات بازخوردمحور، مدل جهاد تبیین را از یک مفهوم انتزاعی به سامانه‌ای عملیاتی، ارزش‌محور، پویا، بومی و قابل‌دفاع تبدیل می‌کند و چارچوبی برای مقابله با جنگ شناختی و توسعه هوش مصنوعی مسئولیت‌پذیر در گفتمان اسلامی ارائه می‌دهد.