علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

تحلیل رایانشی متون فارسی با تمرکز بر آثار ادبیِ دینی و عرفانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور
چکیده
با گسترش علوم انسانی دیجیتال در دهه‌های اخیر، افق‌های تازه‌ای برای تحلیل متون کهن فارسی، به‌ویژه آثار دینی و عرفانی گشوده شده است. این مقاله با هدف معرفی رویکردها و ابزارهای نوین تحلیل دیجیتال، ظرفیت‌های بالقوه‌ی این فناوری‌ها را در پژوهش‌های اسلامی و عرفانی بررسی می‌کند. در این راستا، مجموعه‌ای از روش‌ها و نرم‌افزارهای تخصصی که در دانشگاه‌های بزرگ جهان مانند استنفورد، هاروارد و ام‌آی‌تی در حوزه‌ی مطالعات ادبی دیجیتال به کار گرفته می‌شوند، معرفی شده و کاربرد آن‌ها در تحلیل متون فارسی تبیین می‌گردد. چارچوب نظری پژوهش بر مبنای خوانش دور (Franco Moretti)، زبان‌شناسی پیکره‌ای، مدل‌سازی موضوعی (Topic Modeling با LDA) و سبک‌شناسی آماری (Stylometry) استوار است. در ادامه، ابزارهایی چون Voyant Tools، AntConc، MALLET، Gephi و Word2Vec و شیوه‌ی استفاده‌ی آن‌ها در تحلیل مفاهیم، ساختار سبکی و الگوهای معنایی متون فارسی معرفی می‌شوند. یافته‌ها نشان می‌دهد توسعه‌ی زیرساخت‌های فنی و پلتفرم‌های پیکره‌سازی می‌تواند تحولی روشمند در مطالعات ادبی ایجاد کند. رویکردهای رایانشی با حذف سوگیری‌های فردی، امکان تحلیل کلان، مقایسه‌ی سبکی و ترکیب تحلیل آماری با نقد بلاغی را فراهم می‌کنند. این روش‌ها الگوهای پنهان معنایی را آشکار ساخته و قابلیت تحلیل متون طولانی را می‌افزایند. با وجود این، چالش‌هایی چون نیاز به پیکره‌های پاک، دشواری تفسیر خروجی‌های آماری و کمبود واژه‌نامه‌های معنایی فارسی همچنان باقی است. در پایان، مقاله بر لزوم همکاری میان متخصصان ادبیات، زبان‌شناسی رایانشی و علوم اسلامی برای گسترش پژوهش‌های میان‌رشته‌ای تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها