علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

تحول پژوهش‌های متون اسلامی در پرتو علوم انسانی دیجیتال جهانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
گروه مهندسی کامپیوتر، واحد تهران‌جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
رشد شتابان فناوری‌های دیجیتال در دهه‌های اخیر، موجب دگرگونی بنیادین در شیوه‌های پژوهش متون اسلامی شده است. مقاله حاضر با هدف مرور نظام‌مند حداقل ۲۰ منبع علمی منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، به شناسایی گرایش‌های پژوهشی، روش‌های به‌کاررفته، موانع ساختاری و راهکارهای کلیدی در مطالعات داخلی و بین‌المللی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روند مطالعات از مرحله ابتدایی دیجیتال‌سازی، به‌سوی تحلیل‌های کمی و کیفی مقیاس‌پذیر حرکت کرده است. رویکردهای سنتی در تحلیل متون اسلامی که عمدتاً بر تفسیر ذهنی و بررسی نمونه‌های محدود مبتنی بودند، اکنون با بهره‌گیری از مجموعه‌ای از ابزارهای دیجیتال در حال بازتعریف هستند؛ ابزارهایی که امکان پردازش داده‌های کلان، انجام تحلیل‌های آماری، و تجسم اطلاعات را فراهم می‌سازند. از جمله محورهای فنی مؤثر در این تحول می‌توان به بازخوانی نویسه‌های متون، پردازش زبان‌های عربی و فارسی، و به‌کارگیری روش‌های یادگیری ماشین و یادگیری عمیق برای تحلیل هم‌بستگی‌های مفهومی اشاره کرد. در مقابل، موانع ساختاری مهمی نیز شناسایی شده‌اند؛ از جمله فقدان استانداردهای داده‌ای، محدودیت‌های حقوقی و دسترسی به منابع، و نابرابری در بهره‌مندی از زیرساخت‌های محاسباتی و داده‌های باکیفیت برای زبان‌های منطقه‌ای. بر اساس این نتایج، مقاله چارچوبی پیشنهادی ارائه می‌دهد که شامل سه محور اصلی است: استانداردسازی داده‌ها، توسعه زیرساخت‌های باز و بین‌المللی، و طراحی برنامه‌های آموزشی میان‌رشته‌ای برای توانمندسازی پژوهشگران. این چارچوب می‌تواند به‌عنوان راهنمایی مؤثر برای هدایت منظم، پایدار و فراگیر پژوهش‌های متون اسلامی در بستر دیجیتال عمل کند و زمینه‌ساز ارتقای کیفیت و اثربخشی مطالعات دینی در عصر فناوری باشد.
کلیدواژه‌ها

زارع, ع., عابدی, م., زارع, ح. (1403). تحلیل زبانی و سبکی در ترجمه های قرآن: تجزیه و تحلیل ویژگی های زبانی و سبکی در ترجمه های گوناگون قرآن، مثل استفاده از زبان های عامیانه در مقابل زبان های رسمی و تاثیر آن ها بر فهم پذیری متن.
زینب, م., محمدمهدی کریمی نیا, مجتبی انصاری, م. (1400). تحلیلی بر کارکردهای هوش مصنوعی در علوم اسلامی. پیشرفت های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش, 4(43), 108-123.
احمد ربیعی, ز. (1403). مروری بر علوم اسلامی دیجیتال در غرب. ره آورد نور, 23(87), 42-40.
خدنگی, ا., حقی طارونی, ح. (2024). بررسی ساختارمندی سوره ‏های قرآن و ترتیب چینشی آن‌ها با استفاده از تکنیک‏های پردازش زبان طبیعی. علوم اسلامی و انسانی دیجیتال, https://doi.org/10.22034/disah.2024.716139 .
علوم انسانی دیجیتال،  https://fadak.ir/fa/Article/1000020
Bashir, M. H., Azmi, A. M., Nawaz, H., Zaghouani, W., Diab, M., Al-Fuqaha, A., & Qadir, J. (2023). Arabic natural language processing for Qur’anic research: a systematic review. Artificial Intelligence Review, 56(7), 6801-6854.
Ghali, W. (2020). Thinking beyond the manuscripts digitisation in the Arab world. Égypte/Monde arabe, 22(2), 57-70.
Mohamed, E., & Zaki, M. (2024). Crossing Boundaries: New Frontiers in Digital Humanities for Islamicate Research. Journal of Digital Islamicate Research, 1(1-2), 1-9.
Perrier, A., & Salah, C. (2024). Islamic Studies and the Digital Humanities. Introduction. Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée(156 (2/2024)).
Rahman, M. H., Ahmad, A., & Zakaria, S. (2023). Digital humanities practice in university libraries of Bangladesh. Digital Library Perspectives, 39(3), 311-325.
Ramadhan, A. R. (2023). Phenomena of chatbot Artificial Intelligence and its impact on Islamic religious education. Imam Bonjol International Conference on Islamic Education (IBICIE),
Sakr, L. S. (2013). A digital humanities approach: Text, the Internet, and the Egyptian Uprising. Middle East Critique, 22(3), 247-263.
Savant, S. B. (2022). People Versus Books 1. In Non Sola Scriptura (pp. 281-302). Routledge.
Sayoud, H. (2022). Stylometric Comparison between the Quran and Hadith based on Successive Function Words: Could the Quran be written by the Prophet? International Journal on Islamic Applications in Computer Science And Technology, 10(2).
Sayoud, H., & Hadjadj, H. (2023). Was the Quran Written by the Prophet?-A Stylometric Investigation Using the Interrogative Form. International Journal on Islamic Applications in Computer Science And Technology, 11(4).
Schmidtke, S. (2018). The zaydi manuscript tradition: Virtual repatriation of cultural heritage. International Journal of Middle East Studies, 50(1), 124-128.
Shahbazi, H., & Ghorbanian, M. (2025). Investigation and analysis of the rhythm of the verses of the Holy Quran with the approach of dating the descent by computer method. Quran, Culture And Civilization, 6(1), 111-134.
Shahid, U., Hussain, M. Z., & Sayers, W. (2025). Computational Analysis of Quran Text Using Machine Learning and Large Language Models. 2025 8th International Conference on Data Science and Machine Learning Applications (CDMA),
Sharma, N. A., Ali, A. S., & Kabir, M. A. (2025). A review of sentiment analysis: tasks, applications, and deep learning techniques. International Journal of Data Science and Analytics, 19(3), 351-388.
Van Lit, L. C. (2017). The Digital Humanities and Islamic and Middle Eastern Studies. In: JSTOR.