علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

تحلیل تأثیر هوش مصنوعی بر اجتهاد فقهی و اصولی (مطالعه تطبیقی رویه‌های جدید در استنباط احکام شرعی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس سطح سه حوزه علمیه قم، ایران
2 کارشناسی ارشد، دانشکده مهندسی صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، ایران
3 کارشناسی ارشد،دانشکده علوم و مهندسی صنایع غذایی،دانشگاه ارومیه، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی تأثیر هوش مصنوعی در فرآیند فقهی اجتهاد و اصول فقه می‌پردازد. با پیشرفت روزافزون فناوری‌های نوین، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی، بهره‌گیری از این فناوری در استنباط احکام شرعی و تفسیر متون دینی، موجب افزایش دقت، سرعت و جامعیت در فرآیند اجتهاد شده است. یافته‌های پژوهش، با استفاده از الگوریتم‌های پردازش زبان طبیعی، نشان می‌دهد که هوش مصنوعی قادر است مفاهیم بنیادین را با دقتی بیش از ۹۲٪ از متون فقهی استخراج کند. با این حال، چالش‌هایی همچون دشواری در فهم مفاهیم انتزاعی و پیچیده‌ای مانند «مصلحت نظام»، اختلاف‌نظرهای تفسیری در اجتهاد، سوگیری‌های الگوریتمی، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و فقدان شفافیت در فرآیند تصمیم‌گیری (مسئله Black Box)، از جمله موانع مهم در به‌کارگیری مؤثر هوش مصنوعی در این حوزه به‌شمار می‌روند. پژوهش حاضر تلاش دارد تا توانمندی‌های فنی هوش مصنوعی را با بصیرت و درک فقها تلفیق کرده و آن را در قالب یک مدل سه‌لایه‌ای شامل داده‌پردازی، تحلیل تعاملی و تصمیم‌گیری نهایی ارائه دهد. روش تحقیق این مطالعه مبتنی بر مرور نظام‌مند و تحلیل تطبیقی است و از منابع کلاسیک و معاصر بهره گرفته شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی می‌تواند به‌عنوان ابزاری کمکی، فرآیند استنباط احکام شرعی را تسهیل کند؛ با این حال، اعتبار نهایی فتوا همچنان نیازمند تأیید و نظارت فقهای آگاه و صاحب‌نظر است.
کلیدواژه‌ها

واسطی، ع. (۱۳۹۹). ماهیت‌شناسی الگوریتم اجتهاد. نشریه جستارهای فقهی و اصولی، ۲، تابستان ۱۳۹۹.
صفاریان، الف. (۱۳۹۹). کاربست هوش مصنوعی در فرآیند استنباط مکتب قم. نخستین همایش ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی، ۱۳۹۹.
مرادی، م. (۱۴۰۳). تحلیل و بررسی فواید و مضرات هوش مصنوعی در اجتهاد. نشریه پژوهش‌های تاریخی، اجتماعی و سیاسی، ۸ (۸۴)، فروردین ۱۴۰۳.
قربانی، ع. (۱۳۹۹). تأثیرات غیرمستقیم هوش مصنوعی بر برخی از احکام فقهی. نخستین همایش ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی، ۱۳۹۹.
شمسی کوشکی، ر. (۱۳۹۹). نظام موضوعات، مسائل و کاربردهای فقهی و اجتهادی تکنولوژی «هوش مصنوعی». نخستین همایش ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی، ۱۳۹۹.
Hamado, et al. (2024). Unleashing the power of artificial intelligence in Islamic banking: A case study of Bank Syariah Indonesia (BSI). Modern Finance, 2 (1), 131–144.
Latifi, H. (2024). Challenges of using artificial intelligence in the process of Shi’i Ijtihad. Religions, 15 (5), 541. https://doi.org/10.3390/rel15050541..
Damayanti, A., & Wulandari, S. (2024). Artificial intelligence in the discourse of hadith science. ICMuST, 4, 327–339. https://doi.org/10.15642/icmust.4.2024.1675..
Abubakari, M. S., Shafik, W., & Hidayatullah, A. F. (2024). Evaluating the potential of artificial intelligence in Islamic religious education. In IGI Global (pp. 216–239). https://doi.org/10.4018/979-8-3693-2728-9.ch010..
Ejjami, R. (2024). AI-driven justice: Evaluating the impact of artificial intelligence on legal systems. International Journal for Multidisciplinary Research, 6 (3). https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i03.23969..
Diwakar, V. (2024). The impact of artificial intelligence on legal practices. International Journal for Multidisciplinary Research, 6 (5). https://doi.org/10.36948/ijfmr.2024.v06i05.29557..
AlKandari, M. A. (2024). Jurisprudential rulings relevant to the use of artificial intelligence in the medical field. مجلة الشریعة والدراسات الإسلامیة, 39 (139), 9–42. https://doi.org/10.34120/jsis.v39i139.3025..
Darda, A. V. (2024). The impact of artificial intelligence on the efficiency of courts. Российское Правосудие, 9, 28–36. https://doi.org/10.37399/issn2072-909x.2024.9.28-36..
Pasupuleti, M. K. (2024). AI and quantum jurisprudence: Transforming modern law and revolutionizing legal analysis for the future. NESX, 106–124. https://doi.org/10.62311/nesx/17939..
Kalyniuk, N., & Melnykova, K. (2024). Legal aspects of the application of artificial intelligence in jurisprudence: The experience of Ukraine. Visegrad Journal on Human Rights, 2, 61–66. https://doi.org/10.61345/1339-7915.2024.2.11..
Hachkevych, A. (2024). Impact of artificial intelligence on the sphere of the judiciary and the perspectives for future research. Slovo Nacìonalʹnoï Školi Suddìv Ukraïni, 1 (46), 27–37. https://doi.org/10.37566/2707-6849-2024-1(46)-3.
Pasupuleti, M. K. (2024). AI and quantum jurisprudence: Transforming modern law and revolutionizing legal analysis for the future. NESX, 106–124. https://doi.org/10.62311/nesx/17939.