علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

آینده‌پژوهی مطالعات تاریخی اسلامی در بستر علوم انسانی دیجیتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی ، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
چکیده
تحولات پارادایمی ناشی از فناوری‌های دیجیتال، چشم‌انداز علوم انسانی و به‌ویژه مطالعات تاریخی اسلامی را با دگرگونی‌های بنیادین مواجه ساخته است. این پژوهش با اتخاذ رویکردی آینده‌پژوهانه، به بررسی چندوجهی و عمیق هم‌افزایی میان مطالعات تاریخی اسلامی و علوم انسانی دیجیتال می‌پردازد. تمرکز اصلی تحقیق بر ظرفیت‌های تحول‌آفرین فناوری‌هایی چون هوش مصنوعی، تحلیل کلان‌داده‌ها، پردازش زبان طبیعی و دیجیتالی‌سازی نظام‌مند اسناد و میراث مکتوب است؛ ظرفیت‌هایی که امکان بازخوانی‌های نوین و تحلیل‌های انتقادی از تاریخ اسلام را فراهم می‌سازند. مسئله محوری پژوهش، شناسایی و تحلیل قابلیت‌های علوم انسانی دیجیتال در ایجاد تحول پارادایمی در روش‌شناسی پژوهش‌های تاریخی اسلامی و ترسیم سناریوهای محتمل آینده این حوزه مطالعاتی است. این تحقیق با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و بررسی انتقادی اسناد، داده‌های موجود و مطالعات پیشین، نقش فناوری‌های نوظهور را در ارتقاء و بازاندیشی روش‌های تحقیق در تاریخ‌نگاری اسلامی ارزیابی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تلفیق ابزارهای دیجیتال با مطالعات تاریخی اسلامی، افزون بر تسریع و افزایش دقت در تحلیل داده‌های پیچیده و حجیم، امکان بازیابی هوشمند، مستندسازی پیشرفته منابع و ارائه روایت‌های بدیل و چندصدایی تاریخی را بر پایه الگوریتم‌های تحلیلی فراهم می‌آورد. با این حال، چالش‌هایی نظیر اعتبارسنجی داده‌های دیجیتال در مقیاس وسیع، شناسایی و کنترل سوگیری‌های الگوریتمی و محدودیت‌های معرفت‌شناختی و روش‌شناختی ناشی از دیجیتالی شدن، نیازمند بررسی‌های دقیق‌تر و ارائه راهکارهای نوآورانه‌اند. پژوهش حاضر بر ضرورت ایجاد و توسعه پلتفرم‌های دیجیتال جامع و تعاملی و نیز تقویت همکاری‌های راهبردی و میان‌رشته‌ای میان مورخان، متخصصان علوم داده و مهندسان فناوری اطلاعات تأکید دارد. در راستای ارتقاء کیفی و عمق‌بخشی به مطالعات تاریخی اسلامی، پیشنهاد می‌شود نظام‌های هوشمند داده‌کاوی، آرشیوهای دیجیتال استاندارد و پویا و مدل‌های پیش‌بینی آینده‌پژوهانه با قابلیت یادگیری و انطباق، طراحی و پیاده‌سازی شوند. در نهایت، این پژوهش با ارائه راهکارهای عملی و مبتنی بر شواهد، مسیرهایی نو برای بهره‌برداری بهینه از فناوری‌های نوین در احیاء، تفسیر انتقادی و توسعه پایدار تاریخ‌نگاری اسلامی ترسیم و تبیین می‌نماید.
کلیدواژه‌ها

احمدی، امید؛ قائدی، زینت؛ خوشحال، ابوالفضل (1395)، آینده‌پژوهی: مفاهیم، روش­ها، کاربردها، تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
افضلی، علیرضا (1398)، درآمدی بر تعامل تاریخ و آینده پژوهی، تهران: انتشارات دانشگاه عالی دفاع ملی تهران.
امیری، علی اصغر؛ امین؛ فرشته (1401)، «آموزش و توسعه سرمایه انسانی در عصر دیجیتال: فرصت­ها، چالش­ها و مسیر پیش رو»، نهمین گنفرانس ملی آموزش و توسعه سرمایه انسانی، تهران.
بردیک، آن؛ دراکر، یوهانا؛ لونتفلد، پیتر؛ پرزنر، تاد؛ اشناب، جفری (1397)، علوم انسانی-دیجیتال، ترجمه مهدی صداقت پیام، تهران: انتشارات سمت.
بروگر، نیلز (1404)، «علوم انسانی دیجیتال در قرن بیست و یکم: مادۀ دیجیتال به عنوان یک نیروی محرکه»، مرکز مطالعات اینترنت و نت لب، دانشگاه آرهوس.
بلک، جرمی؛ مکرایلد؛ دوناد م. (1393)، مطالعه تاریخ، ترجمه محمدتقی ایمان پور، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
پاسکویینلی، متنو (1403)، چشم خدایان (تاریخ اجتماعی هوش مصنوعی)، ترجمه سهیل رضانژاد، تهران: نشر هرمس.
تیمینز، جف؛ ورنون، کیت؛ کینیلی، کریستین (1398)، آموزش و یادگیری تاریخ، ترجمه محمد غفوری، تهران: سازمان سمت.
رحیمی ثابت، محمدعلی (تابستان 1401)، «فرآوری و عرضه گزاره­های تاریخی در بستر علوم انسانی دیجیتال/مقدمه­ای بر «تاریخ پژوهی هوشمند»»، فصلنامه ره آورد نور، سال 21، شماره 79، پیاپی 96، صفحات 2-13.
فرهانی منفرد؛ مهدی (فروردین 1382)، «دیدگاه معرفت شناختی و روش شناختی ابن خلدون درباره­ی تاریخ»، مجله تاریخ اسلام، شماره 1، مسلسل 13، صفحات 125-158.
کسایی، علی (بهار 1383)، «نسخه­های خطی اسلامی در جهان»، نشریه مطالعات کتابداری و سازماندهی اطلاعات، سال پانزدهم، شماره 1، پیاپی 57، صفحات 136-144.
مرکز انفورماتیک (1396)، علوم انسانی دیجیتال، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نصرتیان، رئوف؛ پازوکی، شهرام؛ لاجوری، فاطمه (بهار و تابستان 1401)، «بازشناسی و کارآمدی روش تاریخی نگری در مطالعات اسلامی»، نشریه پژوهش­های عقلی نوین، سال هفتم، شماره 13، صفحات 59-82.
ودیل، دبوراه (1401)، منابع انسانی دیجیتال، ترجمه ابوذر آقائی کردشامی، میرعلی سیدنقوی، تهران: انتشارات مهکامه.
وندل بل (1392)، مبانی آینده پژوهی: تاریخچه، اهداف و دانش: علم انسانی برای عصر جدید (جلد 1)، ترجمه محسن محقق و مصطفی تقوی، تهران: مؤسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری­های دفاعی.
هیأت تحریریه فصلنامه ره آورد نور (تابستان 1403)، «دسترسی آسان به منابع درسی حوزه­های علمیه با تولیدات نرم افزاری نور»، فصلنامه ره آورد نور، سال 23، شماره 87، پیاپی 104، صفحات 77-80.