علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

نقش نرم‌افزارهای رایانه‌ای در بستر‌سازی پژوهش‌های فلسفی؛ راهکارها، فرصت‌ها و چالش‌ها (با تکیه بر معاجم موضوعی فلسفه اسلامی تولیدشده در مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حمید رضا شیرملکی
مدیر گروه فلسفه و کلام مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور - استاد سطح عالی فلسفه اسلامی حوزه علمیه قم
10.22034/disah.2026.2084390.1067
چکیده
با پیشرفت فناوری‌های دیجیتال، نرم‌افزارهای رایانه‌ای به ابزاری ضروری و بستری بی‌بدیل برای انجام پژوهش‌های علمی تبدیل شده‌اند. در این میان، علوم اسلامی و به‌تبع آن فلسفه اسلامی نیز، به‌ویژه با تلاش‌های مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور، از این تحول فناورانه بهره‌مند شده‌اند و توانسته‌اند در حوزه‌های مختلف اسلامی، به‌ویژه فلسفه اسلامی، نرم‌افزارهای پژوهشی ارزشمندی تولید کنند. این مقاله به بررسی چگونگی بستر‌سازی و نقش نرم‌افزارهای کامپیوتری، اعم از نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای و معاجم موضوعی، در تسهیل پژوهش‌های فلسفی می‌پردازد و تبیین می‌کند که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین رایانه‌ای، کیفیت و کمیت تحقیقات در این حوزه را ارتقاء بخشید. در این راستا، راهکارهایی برای شناخت و استفاده بهینه از این ابزارها جهت پیشبرد پژوهش در فلسفه اسلامی، و نیز فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌رو مورد بررسی قرار می‌گیرد. به‌ویژه، نرم‌افزارهای معجم موضوعی فلسفه اسلامی و کاربرد آن‌ها در پژوهش‌های فلسفی تحلیل می‌شود. پژوهش و جست‌وجو در متون فلسفی می‌تواند به دو شیوه «جست‌وجوی لفظی» و «جست‌وجوی مفهومی» انجام گیرد؛ اما جست‌وجوی لفظی به‌تنهایی پاسخ‌گوی نیازهای پژوهشگران نیست و ضرورت دارد امکاناتی برای جست‌وجوی مفهومی فراهم شود. یکی از ابزارهای مؤثر در این زمینه، معاجم موضوعی هستند که می‌توانند پژوهشگران را تا حد زیادی به نتایج مطلوب نزدیک کنند. با بررسی نحوه تحلیل محتوای متون فلسفی بر اساس موضوع، نمایه، کلیدواژه و سیستم‌های جانبی (مانند مشترکات، مترادفات، مرتبطات و...) در معاجم موضوعی، اهمیت فوق‌العاده این ابزارها در تسهیل و دقت هرچه بیشتر در فرآیند تحقیق و پژوهش، به‌ویژه در قالب جست‌وجوی مفهومی، برای پژوهشگران علوم فلسفی و حکمت اسلامی روشن می‌شود. این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز تولید علمی و ارتقای کیفی و کمی پژوهش در این حوزه باشد.
کلیدواژه‌ها
نرم‌افزار
معاجم موضوعی فلسفه
جست‌وجوی مفهومی
کتابخانه دیجیتال
کتابخانه حکمت اسلامی1، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
کتابخانه حکمت اسلامی 2، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
کتابخانه تخصصی و معجم موضوعی آثار ملاصدرا 2، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
کتابخانه تخصصی و معجم موضوعی حکمت اشراق، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
کتابخانه تخصصی و معجم موضوعی حکمت مشاء، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
کتابخانه تخصصی و معجم موضوعی منطق.