علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

فرآیندسازی مراحل کشف صدور حدیث؛ مقدمه‌ای بر اعتبارسنجی دیجیتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس و پژوهشگر حوزه علمیه خراسان
2 مدرس و پژوهشگر حوزه علمیه خراسان و دانشجوی دکتری فقه جزائی دانشگاه علوم اسلامی رضوی
3 مدیر گروه علمی حدیث و رجال مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور قم ایران
چکیده
کشف صدور حدیث، یکی از مراحل بنیادین در دانش حدیث است که به‌دلیل پیچیدگی‌های ذاتی، نیازمند دقت بالا و طی مراحل منظم و گام‌به‌گام می‌باشد. حدیث‌پژوهان برای اعتبارسنجی این فرآیند، مسیری را دنبال می‌کنند که بر دانش رجال استوار است؛ با این حال، این مسیر در منابع علمی به‌صورت مدون و شفاف بیان نشده و بیشتر به‌صورت ذهنی و تجربی مورد استفاده قرار گرفته است. فرآیندسازی این مراحل، اقدامی ضروری برای نظام‌مند کردن دانش کشف صدور و انتقال آن به ابزارهای دیجیتال محسوب می‌شود. این مقاله با تمرکز بر سه مرحله نخست کشف صدور حدیث، شامل: ۱. بررسی قطع به صدور؛ ۲. بازسازی سند؛ ۳. شناسایی راویان، تلاش دارد فرآیندهای گام‌به‌گام این عملیات را شفاف‌سازی و الگوسازی کند. فرآیندسازی این مراحل، امکان طراحی مدل‌های مفهومی و الگوریتم‌هایی را فراهم می‌سازد که می‌توانند به‌عنوان پایه‌ای برای دیجیتال‌سازی فرآیندهای اعتبارسنجی حدیث مورد استفاده قرار گیرند. همچنین، جایگاه این فرآیندسازی به‌عنوان پلی میان دانش سنتی حدیث‌شناسی و ابزارهای نوین فناوری مورد بررسی قرار می‌گیرد. هدف این مقاله، تبیین و فرآیندسازی مراحل کشف صدور حدیث و ارائه الگوهایی است که بتوانند مبنایی برای توسعه سامانه‌های دیجیتال اعتبارسنجی احادیث فراهم آورند. با توجه به گستردگی مباحث، در این نوشتار و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی–تحلیلی، صرفاً به سه مرحله ابتدایی پرداخته شده و بررسی دو مرحله بعدی به نوشتاری دیگر موکول گردیده است.

ابن‌بابویه، محمد بن علی (1398ق)، التوحید. تصحیح: حسینى، هاشم‏، قم: جامعه مدرسین‏.
اردبیلى، احمد بن محمد (1403ق)، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. تصحیح: مجتبى عراقى، على‌پناه اشتهاردى، حسین یزدى اصفهانى‌، قم: انتشارات اسلامى.
اردبیلى، محمد بن علی (1403ق)، جامع الرواة و إزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد. بیروت: دار الأضواء.
انصاری، مرتضی (1428ق)، فرائد الاصول. چاپ نهم، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
برقى، احمد بن محمد (1371ق)، المحاسن. چاپ دوم، قم: دار الکتب الإسلامیة.
بکاء، سید محمد (1436ق)، قبسات من علم الرجال ابحاث السید محمدرضا السیستانی. عراق: دار الورکاء.
پیروزفر، سهیلا؛ رضاداد، فاطمه (1393)، «راه‌کارهای تمییز مشترکات و توحید مختلفات»، مطالعات اسلامی، علوم قرآن و حدیث، دوره پاییز و زمستان، سال چهل و ششم، شماره 93، ص 39–64.
حسینی شیرازی، سید علیرضا (1398)، اعتبارسنجی احادیث شیعه. چاپ دوم، تهران: سمت.
حلّی، حسن بن یوسف (1411ق)، رجال العلامة حلّی. چاپ دوم، نجف: دار الذخائر.
خامنه‌ای، سید علی (1377)، چهار کتاب اصلی علم رجال. چاپ سوم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
خراسانی، محمد کاظم (1409ق)، کفایة الاصول. قم: موسسة آل البیت.
خواجویى، اسماعیل بن محمدحسین (1413ق)، الفوائد الرجالیة (الخواجویی). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
خویى، ابو القاسم (1418ق)، موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
خویى، ابو القاسم (بی‌تا)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرجال. بی‌جا: بی‌نا.
دلبری، سید علی (1398)، آشنایی با اصول علم رجال. چاپ پنجم، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
سبحانی، جعفر (1425ق)، کلیات فی علم الرجال. چاپ ششم، قم: نشر اسلامی.
سبحانی، جعفر (1433ق)، اصول الحدیث و احکامه. بیروت: دار جواد الائمه.
سند، محمد (1429ق)، بحوث فى مبانى علم الرجال. چاپ دوم، قم: مدین.
شبیری زنجانی، محمد جواد (1429ق)، توضیح الاسناد المشکلة فی الکتب الاربعة. قم: دارالحدیث.
شبیری، سید محمد جواد (1439ق)، اصول الرجال. نجف: دار البذرة.
شوشتری، محمد تقی (1415ق)، قاموس الرجال. چاپ اول، قم: نشر اسلامی.
صدر، محمد باقر (1408ق)، بحوث فی شرح العروة الوثقی. تصحیح: محمود هاشمی شاهرودی، چاپ دوم، قم: مجمع الشهید آیة الله الصدر العلمی.
صدر، محمد باقر (1418ق)، دروس فی علم الأصول. چاپ پنجم، قم: انتشارات اسلامى.
طوسى، محمد بن حسن (1407ق)، تهذیب الاحکام. تصحیح: خرسان، حسن الموسوى، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
علیارى تبریزى، على بن عبدالله (1412ق)، بهجة الآمال فی شرح زبدة المقال. چاپ دوم، تهران: بنیاد فرهنگ اسلامى کوشانپور.
فضلی، عبد الهادی (1430ق)، اصول علم الرجال. چاپ دوم، بیروت: مرکز الغدیر.
فیاض، اسحاق (1422ق)، محاضرات فی اصول الفقه (تقریرات درس آیت الله العظمی خویی). قم: موسسة إحیاء آثار الامام الخویی.
فیض کاشانى، محمد محسن (1406ق)، الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی.
کلباسى، ابوالهدى (1419ق)، سماء المقال فی علم الرجال. قم: مؤسسة ولی العصر علیه السلام للدراسات الإسلامیة.
کلباسى، محمد بن محمدابراهیم (1422ق)، الرسائل الرجالیة. قم: موسسه علمى فرهنگى دار الحدیث.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی. تحقیق: علی اکبر غفاری، چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کاظمی خراسانی، محمد علی (1376)، فوائد الاُصول (تقریرات درس محقق نایینی). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مامقانی، عبدالله (1411ق)، مقباس الهدایة فی علم الدرایة. تحقیق: محمدرضا مامقانی، قم: موسسة آل البیت.
مجلسی، محمد باقر (1404ق)، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول. چاپ دوم، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمد باقر (1420ق)، الوجیزة فی الرجال. تصحیح: محمد کاظم رحمان ستایش، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
مظفر، محمد رضا (1430ق)، اصول الفقه. چاپ پنجم، قم: نشر اسلامی.
معین، محمد (1386)، فرهنگ معین. چاپ چهارم، تهران: انتشارات ادنا.
نجاشی، احمد بن علی (1365)، رجال النجاشی. تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، چاپ ششم، قم: نشر اسلامی.
نجاشی، احمد بن علی (1365ش)، رجال النجاشی. تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، چاپ ششم، قم: نشر اسلامی.
نجفى، محمد حسن (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. تصحیح: عباس قوچانى و على آخوندى، چاپ هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
هادوى تهرانى، مهدى (1426ق)، تحریر المقال فی کلیات علم الرجال. چاپ دوم، قم: موسسه فرهنگى خانه خرد.
هاشمی شاهرودی، محمود (1417ق)، بحوث فی علم الأصول (تقریرات درس آیت الله العظمی شهید صدر). چاپ سوم، قم: موسسة دایرة المعارف فقه اسلامی.
واسطی، عبد الحمید (بی‌تا)، الگوریتم اجتهاد (روش‌شناسی استنباط فقهی). منتشر نشده.
نرم‌افزار درایة النور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.