علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

راهکارهای حکمرانی بر هوش مصنوعی در بستر علوم اسلامی دیجیتال) اصول و الزامات قرآنی(

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم
چکیده
این مقاله به بررسی راهکارهای حکمرانی بر هوش مصنوعی در بستر علوم اسلامی دیجیتال پرداخته و با تأکید بر اصول و الزامات قرآنی، چارچوبی جامع برای سیاست‌گذاری و هدایت این فناوری ارائه می‌دهد. با توجه به تحولات گسترده عصر دیجیتال و نقش فزاینده هوش مصنوعی در شکل‌دهی به جوامع انسانی، ضرورت تدوین الگوهای نظری و عملی مبتنی بر ارزش‌های دینی و اخلاقی بیش از پیش احساس می‌شود. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی اصول کلیدی قرآنی است که می‌توانند به عنوان مرجعی برای حکمرانی هوش مصنوعی در حوزه علوم اسلامی دیجیتال مورد استفاده قرار گیرند. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، ابتدا به استخراج اصول و ارزش‌های مرتبط با موضوع از آیات قرآن کریم و منابع تفسیری معتبر پرداخته است. سپس با بررسی ادبیات موجود در حوزه حکمرانی بر فناوری‌های نوین، به ویژه هوش مصنوعی، چالش‌های موجود در این حوزه شناسایی شده‌اند. در نهایت، با تلفیق یافته‌های این دو مرحله، الگویی نوین برای حکمرانی هوش مصنوعی مبتنی بر مبانی قرآنی ارائه شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اصولی چون عدالت، شفافیت، مسئولیت‌پذیری، حفظ کرامت انسانی، و تعادل در استفاده از فناوری‌ها، از جمله الزامات کلیدی در این زمینه هستند. همچنین، این مطالعه به بررسی چالش‌هایی همچون سوءاستفاده از هوش مصنوعی، نقض حریم خصوصی، و تهدید استقلال انسانی پرداخته و پیشنهاداتی عملی برای سیاست‌گذاری‌های همسو با اصول اسلامی ارائه می‌دهد. این پژوهش می‌تواند به عنوان پایه‌ای برای توسعه علوم اسلامی دیجیتال و تدوین دستورالعمل‌های کاربردی در راستای بهره‌گیری از هوش مصنوعی با رویکرد قرآنی مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

 

ابن‌منظور، محمدبن مکرم (1414). لسان العرب. چاپ سوم، بیروت: دار صادر. 
انوری، حسن. (1382). فرهنگ بزرگ سخن. تهران: انتشارات سخن.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 
رابرتز، جان (2000). Governance and Politics. چاپ اول، لندن: انتشارات Routledge.
سیدحسینی، محمد. (1392). حکمرانی الکترونیکی. تهران: دانشگاه تهران.
صادقی، مهدی. (۱۳۹۹). حکمرانی فناوری‌های نوین: اصول و چالش‌ها. جلد ۱. قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
عالم، عبدالحمید (1382). مدیریت و حکمرانی در سازمان‌های عمومی. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی. 
فلوریدی، لوچیانو (2019). Ethics of Artificial Intelligence. چاپ اول، نیویورک: انتشارات Oxford University Press.
محمدی، اکبر. (۱۳۹۸). حکمرانی دیجیتال و دولت الکترونیک. جلد ۲. اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی
مطهری، مرتضی (1390). امامت و رهبری. چاپ نهم، قم: انتشارات صدرا.
معین، محمد. (1386). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن‌منظور، محمدبن مکرم (1414). لسان العرب. چاپ سوم، بیروت: دار صادر. 
2. دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. 
3. فلوریدی، لوچیانو (2019). Ethics of Artificial Intelligence. چاپ اول، نیویورک: انتشارات Oxford University Press. 
4. هایدگر، مارتین (1996). The Question Concerning Technology. ترجمه جان مک‌کوی. چاپ اول، لندن: انتشارات Harper. 
5. مطهری، مرتضی (1390). انسان و تکنولوژی. چاپ دوم، قم: انتشارات صدرا. 
6. گوودفلو، ایان (2016). Deep Learning. چاپ اول، کمبریج: انتشارات MIT. 
نیک‌نژاد، فاطمه. (۱۴۰۰). هوش مصنوعی و آینده فناوری. جلد ۲. تهران: انتشارات سمت.
راسل، استوارت و نورویگ، پیتر. (1395). هوش مصنوعی: رویکردی نوین. ترجمه محمود شهرآیینی. تهران: نص.
محمدی، علی و همکاران. (1400). مبانی و کاربردهای هوش مصنوعی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
فلورایدی، لوچیانو. (1399). چهارمین انقلاب: چگونه هوش مصنوعی زندگی ما را دگرگون می‌کند. ترجمه علی رضا ثقه‌الاسلامی. تهران: نشر نو.
طاهری، زهرا و محمودی، جعفر. (1401). شفافیت و توضیح‌پذیری در سیستم‌های هوش مصنوعی. فصلنامه اخلاق در علم و فناوری، 17(1)، 23-42.
قاسم‌زاده، مرتضی. (1401). حقوق و اخلاق هوش مصنوعی. تهران: انتشارات مجد.
کرمانی، احمد و رضایی، سعید. (1400). هوش مصنوعی عمومی: چالش‌ها و فرصت‌ها. مجله علوم کامپیوتر ایران، 15(2)، 98-120.
انصاری، باقر. (1400). حقوق حریم خصوصی. تهران: انتشارات سمت.
حبیبا، سعید و شاکری، زهرا. (1399). حقوق مالکیت فکری در عصر هوش مصنوعی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رنجبریان، امیرحسین. (1400). حقوق کار در عصر دیجیتال. تهران: نشر دادگستر.
قاسم‌زاده، مرتضی. (1401). حقوق و اخلاق هوش مصنوعی. تهران: انتشارات مجد.
محسنی، حسن. (1402). عدالت الگوریتمی و حاکمیت قانون. مجله حقوقی دادگستری، 87(1)، 23-68.
محمدی، حسن. (۱۳۹۹). فناوری‌های نوین و امنیت سایبری. جلد ۳. اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی.
صادقی، مهدی. (۱۳۹۷). امنیت سایبری و حریم خصوصی. جلد ۱. قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
کریمی، مهسا. (۱۴۰۰). حکمرانی بر فناوری‌های نوین. جلد ۳. تهران: انتشارات دانشگاه آزاد.
- زارع، حسن. (۱۳۹۸). استانداردهای ایمنی در فناوری‌های نوین. جلد ۲. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
محمدی، حسن. (۱۳۹۹). فناوری‌های نوین و امنیت سایبری. جلد ۳. اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی.
صادقی، مهدی. (۱۳۹۷). امنیت سایبری و حریم خصوصی. جلد ۱. قم: انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
زارع، حسن. (۱۳۹۸). استانداردهای ایمنی در فناوری‌های نوین. جلد ۲. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
 
.Floridi, Luciano (2019). Ethics of Artificial Intelligence. Oxford University Press. 
Goodfellow, Ian, Bengio, Yoshua, Courville, Aaron (2016). Deep Learning. MIT Press. 
 6. Russell, Stuart & Norvig, Peter (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson
Brynjolfsson, Erik, McAfee, Andrew (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W.W. Norton & Company. 
Floridi, Luciano (2019). Ethics of Artificial Intelligence. Oxford University Press. 
Goodfellow, Ian, Bengio, Yoshua, Courville, Aaron (2016). Deep Learning. MIT Press. 
Haenlein, Michael, Kaplan, Andreas (2019). A Brief History of Artificial Intelligence: On the Past, Present, and Future of Artificial Intelligence. California Management Review. 
Russell, Stuart & Norvig, Peter (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson. 
Brynjolfsson, Erik, McAfee, Andrew (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W.W. Norton & Company. 
Floridi, Luciano (2019). Ethics of Artificial Intelligence. Oxford University Press. 
Goodfellow, Ian, Bengio, Yoshua, Courville, Aaron (2016). Deep Learning. MIT Press. 
Haenlein, Michael, Kaplan, Andreas (2019). A Brief History of Artificial Intelligence: On the Past, Present, and Future of Artificial Intelligence. California Management Review. 
Russell, Stuart & Norvig, Peter (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach. Pearson.