علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

تحلیل مقایسه‌ای ترجمه‌های فارسی قرآن مبتنی بر ترازبندی خودکار کلمات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 معاون فناوری مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و مدیر آزمایشگاه هوش مصنوعی
2 آزمایشگاه هوش مصنوعی پژوهشکده علوم اسلامی و انسانی دیجیتال (نور)
چکیده
فهم دقیق معنای آیات قرآن کریم از دوران صدر اسلام تا کنون، از جمله دغدغه‌های اصلی مسلمانان و همچنین غیرمسلمانان کنجکاو به اسلام بوده است. برای این منظور، باتوجه‌به عربی‌بودن قرآن کریم، نزدیک‌ترین راه برای افراد ناآشنا به زبان عربی، بهره‌گیری از ترجمه‌های قرآن کریم است. بخش زیادی از مسلمانان فارسی‌زبان هستند و به همین دلیل ترجمه‌های زیادی از قرآن کریم به این زبان در دسترس است. تحلیل کیفی این ترجمه‌ها به‌صورت سیستماتیک، فرایند بسیار پرهزینه و زمان‌بری است. در این پژوهش، چارچوبی برای ترازبندی ماشینی کلمات قرآن و ترجمه‌های فارسی آن مبتنی بر روش‌های پردازش زبان طبیعی پیشنهاد شده و با به‌کارگیری این روش، بر روی 88 ترجمه فارسی قرآن کریم از قرن چهارم قمری تا قرن حاضر، کلمات هر یک از ترجمه‌ها به کلمه معادل آن از قرآن کریم، ترازبندی شدند. خروجی این پژوهش در نرم افزار جامع التفاسیر4 نور ارائه شد. بدین ترتیب، بستر مناسبی برای انجام تحلیل‌های مختلف بر روی ترجمه‌ها فراهم آمد. سه نوع تحلیل انجام‌شده عبارتند از بررسی میزان وفاداری هر یک از مترجمین به متن قرآن کریم، شناسایی میزان تنوع نظر مترجمین به ازای هر یک از کلمات قرآنی و همچنین بررسی میزان شباهت ترجمه‌ها به یکدیگر.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
 
1.     اکبرکرکاسی, مائده, و جواد اصغری. 2022. «ارزیابی کیفیت ترجمه قرآن کریم براساس راهبرد 'جبران' وینی و داربلنه؛ مورد پژوهی ترجمه مکارم شیرازی، الهی قمشه‌ای و صادقی تهرانی از سوره یوسف.» آموزش زبان، ادبیات و زبان شناسی 10 (5): 42-67.
2.     انوار, ‌سید‌امیرمحمود and. 1382. «نگاهی به سیر ترجمه و تفسیر قرآن کریم به فارسی.» دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (نشریات قدیمی), ش 172: 35-54.
3.     انوشیروانی, علیرضا. 2006. «مطالعه تطبیقی ترجمه های انگلیسی سوره حمد.» پژوهش ادبیات معاصر جهان 11 (31).
4.     بمانی‌نائینی, معصومه and. 1392. «نقد و بررسی چهار ترجمه انگلیسی از سوره مبارکه الاسراء.» فقه و تاریخ تمدن, ش 38: 29-52.
5.     رشید رضا, محمد. 1344. ترجمة القرآن و ما فیها من  المفاسد و منافاة الاسلام.
6.     عامری, خدیجه, و زینب‌السادات حسینی. 2016. «بررسی تطبیقی ترجمه‌های انگلیسی قرآن آربری، شاکر و قرایی از آیات منتخب سوره رعد.» پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن 4 (2): 7-24.
7.     معرفت, محمد هادی. 1382. تاریخ قرآن. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) - تهران - ایران.
8.     واعظی, محمود. 2009. نقد و ارزیابی ترجمه های انگلیسی قرآن کریم از سوره مبارکه الانسان.
9.     یاحقی, محمد جواد. 1998. فرهنگنامه قرآنی. آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهشهای اسلامى - مشهد مقدس - ایران.
10.                Al-Sukhni, Emad, Mohammed N Al-Kabi, و Izzat M Alsmadi. 2016. «An automatic evaluation for online machine translation: Holy Quran case study.» International Journal of Advanced Computer Science and Applications 7 (6): 118-23.
 
11.                Catford, John Cunnison. 1965. «A linguistic theory of translation.» Oxford University Press.
12.                Devlin, Jacob, Ming-Wei Chang, Kenton Lee, و Kristina Toutanova. 2019. «BERT: Pre-training of Deep Bidirectional Transformers for Language Understanding.»
13.                Ereksoussi, Zubaidah M Kheir. 2021. Towards a Theory on Qur’an Translation: Re-Thinking Equivalence.
14.                Sabet, Masoud Jalili, Philipp Dufter, François Yvon, و Hinrich Schütze. 2020. «SimAlign: High quality word alignments without parallel training data using static and contextualized embeddings.» arXiv preprint arXiv:2004.08728.
15.                Shenassa, Mohammad Ebrahim, و Mohammad Javad Khalvandi. 2008. «Evaluation of different English translations of Holy Koran in scope of verb process type.» 2008 3rd International Conference on Information and Communication Technologies: From Theory to Applications, 1-4.
16.                Sultana, N. 1968. The translation of literary texts: a paradox in theory. Language and style, ج 20.
17.                Svensson, Jonas. 2019. «Computing Qur’ans: a suggestion for a digital humanities approach to the question of interrelations between English Qur’an translations.» Islam and Christian–Muslim Relations 30 (2): 211-29.