علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

مدل مفهومی علوم اسلامی و انسانی دیجیتال بر پایه هوش مصنوعی مولد: رویکردی به چالش‌های صحت، سوگیری و اخلاق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی گروه معارف دانشگاه صنعتی بیرجند
2 دانشگاه صنعتی بیرجند
چکیده
تحول دیجیتال و گسترش هوش مصنوعی مولد، فرصت‌ها و چالش‌های تازه‌ای را پیش‌روی علوم اسلامی قرار داده است. از یک‌سو، قابلیت‌های پردازش زبان طبیعی و تولید متن در مدل‌های هوشمند، امکان استخراج، طبقه‌بندی و تحلیل سریع‌تر داده‌های اسلامی را فراهم ساخته و مسیرهای جدیدی برای پژوهش‌های میان‌رشته‌ای گشوده است؛ و از سوی دیگر، این فناوری‌ها با مسائلی همچون تحریف معنایی، سوگیری فرهنگی و ضعف در پایبندی به اصول معرفتی و اخلاقی مواجه‌اند که می‌تواند اعتبار پژوهش‌های اسلامی را تحت‌تأثیر قرار دهد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف طراحی الگویی مفهومی برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی مولد در بستر علوم اسلامی انجام شد. روش تحقیق به‌صورت توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌ها از دو منبع اصلی شامل متون اسلامی (قرآن و حدیث) و خروجی‌های مدل‌های AI مولد گردآوری شد. فرایند پژوهش در چهار گام اجرا گردید: انتخاب و آماده‌سازی متون اسلامی مرجع، پردازش آنها توسط مدل‌های مولد، مقایسه نتایج با منابع معتبر و در نهایت دسته‌بندی و تحلیل خطاها. یافته‌ها نشان داد که بیشترین خطاهای مدل در سه دسته تحریف معنایی، حذف یا اضافه محتوای بی‌منبع و ارائه تفسیرهای متأثر از فرهنگ غیر اسلامی قرار می‌گیرد و درصد وقوع این خطاها به‌ترتیب ۳۵، ۲۵ و ۱۵ درصد بوده است. تحلیل نتایج آشکار ساخت که صرف‌نظر از توانمندی‌های فنی مدل‌های زبانی، نبود چارچوبی یکپارچه برای کنترل صحت، کاهش سوگیری و تضمین اخلاق‌مداری موجب بروز کاستی‌های بنیادین می‌شود. بر همین مبنا، مدل مفهومی پیشنهادی پژوهش در پنج لایه طراحی گردید....
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
1.     مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. (1404). هوش مصنوعی در خدمت پژوهشگران علوم اسلامی: ابزارها و کاربردها. قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور).
2.     حسنی آهنگر، محمدرضا. (1401). نقش هوش مصنوعی در پژوهش‌های علوم اسلامی و انسانی. سیزدهمین همایش علوم اسلامی و انسانی دیجیتال.
3.     نصیری، مهدی. (1399). هوش مصنوعی و رویکردهای اسلامی. کنفرانس ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی.
4.     مقدم‌فر، عطیه. (1403). فرصت‌ها و چالش‌های هوش مصنوعی در مطالعات علوم انسانی و اسلامی. اولین همایش تعامل انسان و رایانه.
5.     محمدموسایی، زینب؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ انصاری‌مقدم، مجتبی. (1400). تحلیلی بر کارکردهای هوش مصنوعی در علوم اسلامی. نشریه پیشرفت‌های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، 108123.
6.     مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه. (1399). مجموعه مقالات همایش ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
7.     ربیعی‌زاده، احمد. (1403). مروری بر علوم اسلامی دیجیتال در غرب. فصلنامه ره‌آورد نور.
8.     کوشکی، محمدحسن؛ موسوی، مهدی. (1403). تحول در مطالعات دفاع مقدس با هوش مصنوعی: رویکردی نوین به تحلیل و تفسیر داده‌های تاریخی. فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس.
9.     منتصری، محمدمهدی. (1399). اخلاق هوش مصنوعی: چالش‌ها، الزامات و پیشنهادها. همایش ملی علوم اسلامی و هوش مصنوعی.
10.                        معزی‌فر، هادی؛ رضائی، محمدجواد. (1404). تأثیر هوش مصنوعی بر تغییرات هویتی و مفهوم انسان در فرهنگ معاصر. همایش علوم انسانی و هوش مصنوعی. بازیابی از https: //civilica.com/doc/2314154/.
11.                        جوزی، حسین؛ بشیری موحد، محمدحسن. (1399). بازآفرینی سلسله‌مراتب موضوعی مقالات نورمگز. همایش ملی علوم اسلامی و هوش مصنوعی.
12.                        پوربدخشان، محمدهادی. (1399). هستان‌شناسی، گام نخست در ادراک ماشینی به همراه معرفی نرم‌افزار «جمله‌پرداز». نخستین همایش ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی. قم. بازیابی از https: //civilica.com/doc/1347075.
13.                        رجبی، زینب؛ ولوی، محمدرضا. (1399). پایگاه دانش عرفی در زبان فارسی. نخستین همایش ملی هوش مصنوعی و علوم اسلامی. قم. بازیابی از https: //civilica.com/doc/1347077.
14.  Shabaz Patel, H, Kane, H, & Rayhan Patel, R. (2023). Building Domain-Specific LLMs Faithful To The Islamic Worldview: Mirage or Technical Possibility? arXiv preprint arXiv: 2312.06652.
15.  Abid, A, Farooqi, M, & Zou, J. (2021). Persistent Anti-Muslim Bias in Large Language Models. arXiv preprint arXiv: 2101.05783.
16.  Caliskan, A, Bryson, J. J, & Narayanan, A. (2017). Semantics derived automatically from language corpora contain human-like biases. Science, 356(6334), 183–186.
17.  Al-Salihat Journal. (2024). Artificial Intelligence in Islamic Studies: Exploring Opportunities and Addressing Challenges. Al-Salihat, 1(2), 1–15.
18.  Salim, M. A, & Aditya, R. B. (2025). Integration of Artificial Intelligence in Islamic Education: Trends, Methods, and Challenges in the Digital Era. Journal of Modern Islamic Studies and Civilization, 3(01), 74–89. https: //doi.org/10.59653/jmisc.v3i01.1368.
19.  Mustapha, A, Senik@ Kamaruddin, Z, & Che Haron, S. (2025). An Overview of Artificial Intelligence (AI) Issues from the Perspective of Islamic Jurisprudence. Online Journal of Research in Islamic Studies, 12(1), 95–114. https: //doi.org/10.22452/ris.vol12no1.6
20.  Mukmin Hakim, M. K. I, & Mat Jubri Shamsuddin, M. (2024). Maqasid Al-Shariah in the Age of AI: A Critical Examination of ChatGPT Usage Among International Islamic University Malaysia Students. Online Journal of Research in Islamic Studies, 11(2), 01–18. https: //doi.org/10.22452/ris.vol11no2.1
21.    Mohadi, M, & Tarshany, Y. (2023). Maqasid Al-Shari’ah and the Ethics of Artificial Intelligence: Contemporary Challenges. Journal of Contemporary Maqasid Studies, 2(2), 79–102. https: //doi.org/10.52100/jcms.v2i2.107
22.  Akhtar, K. (2024). An Analytical Study of Artificial Intelligence and Ethical Principles in the Light of Qur’anic Teachings. Journal of Religion and Society, 2(4), 711–721. Retrieved from https: //www.islamicreligious.com/index.php/Journal/article/view/113
23.  Abdul Qayyum, & Saifullah. (2025). Artificial Intelligence and the Quran: Ethical Boundaries in Light of Islamic Teachings. Journal of Religion and Society, 4(01), 19–34. Retrieved from, https: //www.islamicreligious.com
24.    Khanzada Muhammad Waqar, M, Ibrahim, M, & Iltimas Khan, M. (2025). Ethical Implications of Artificial Intelligence: An Islamic Perspective. Journal of Religion and Society, 3(01), 347–358. Retrieved from. https: //www.islamicreligious.com.
25.  Abdelnour, M. G. (2025). Artificial Intelligence and the Islamic Theology of Technology: From “Means” to “Meanings” and from “Minds” to “Hearts”. Religions, 16(6), 796. https: //doi.org/10.3390/rel16060796
26.    Corpus Coranicum. (n.d.). In Wikipedia. Retrieved August 2025, from https: //en.wikipedia.org/wiki/Corpus‌-Coranicum
27.  ArchNet. (n.d.). In Wikipedia. Retrieved August 2025, from https: //en.wikipedia.org/wiki/ArchNet
28.  Islamic Scientific Manuscripts Initiative (ISMI). (n.d.). In Wikipedia. Retrieved August 2025, from https: //en.wikipedia.org/wiki/Islamic‌-Scientific‌-Manuscripts‌-Initiative
29. Al-Faruqi, I. R. (1982). Islamization of Knowledge: General Principles and Work Plan. Herndon, VA: International Institute of Islamic Thought.
30. Journal of Arabic and Islamic Studies. (n.d.). In Wikipedia. Retrieved August 2025, from https: //en.wikipedia.org/wiki/Journal‌-of‌-Arabic‌-and‌-Islamic‌-Studies
31. Reddit. (2024). Open-Access peer-reviewed papers in Quranic and Islamic studies. Retrieved from, https: //www.reddit.com
32. Reddit. (2024). Academic Journals and Book Publishers. Retrieved from https: //www.reddit.com/r/AcademicQuran/comments/nck1u0
33. Reddit. (2024). Open-access books in Qur’anic and Islamic studies. Retrieved from https: //www.reddit.com/r/AcademicQuran/comments/1635ups