علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی و آثار تاریخی اسلامی: فرصت‌ها و چالش‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 هیئت علمی دانشگاه پیام نور خوی
2 کارشناس ارشد علوم تربیتی، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ایران
چکیده
نسخه‌های خطی و آثار تاریخی اسلامی بخشی ارزشمند از میراث علمی و فرهنگی مسلمانان به شمار می‌آیند که طی قرون متمادی تولید و منتقل شده‌اند. این میراث به دلیل فرسایش طبیعی، آسیب‌های محیطی و محدودیت‌های دسترسی، همواره در معرض تهدید نابودی قرار داشته است. دیجیتال‌سازی به‌عنوان یکی از دستاوردهای مهم علوم انسانی دیجیتال، بستری نوین برای حفاظت، اشاعه و بازخوانی این منابع فراهم می‌آورد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی فرصت‌ها و چالش‌های دیجیتال‌سازی نسخه‌های خطی و آثار تاریخی اسلامی می‌پردازد. از مهم‌ترین فرصت‌ها می‌توان به صیانت از میراث مکتوب، دسترس‌پذیری گسترده برای پژوهشگران، امکان تحلیل دیجیتال داده‌ها و ارتقای همکاری‌های علمی بین‌المللی اشاره کرد. در مقابل، چالش‌هایی همچون ضعف زیرساخت‌های فنی، محدودیت‌های مالی، مشکلات مربوط به استانداردسازی، حقوق مالکیت معنوی و کمبود نیروی متخصص وجود دارد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که با وجود چالش‌ها، دیجیتال‌سازی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در تحول مطالعات تاریخ و فرهنگ اسلامی ایفا کند. در پایان، راهکارهایی چون ایجاد بانک جامع دیجیتال نسخه‌های خطی اسلامی، تقویت همکاری میان مراکز علمی و فناوری، و بهره‌گیری از هوش مصنوعی در تحلیل متون پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
1.      اکبری، م.، رضایی، س.، و نادری، الف. (۱۴۰۱). بررسی فرایند دیجیتال‌سازی در کتابخانه‌های دانشگاهی ایران. فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی.
2.      حسینی، م. (۱۴۰۰). دیجیتال‌سازی نسخ خطی در کتابخانه ملی ایران: فرصت‌ها و چالش‌ها. مجله مطالعات کتابداری و آرشیو.
3.      جعفری، ع. (۱۴۰۲). وضعیت نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های استان قم: چالش‌ها و راهکارها. فصلنامه کتاب و کتابداری.
4.      حیدری، ن. (۱۴۰۱). راهکارهای نوین در حفاظت از میراث مکتوب اسلامی. پژوهشنامه میراث فرهنگی.
5.      صمدی، ک. (۱۳۹۹). ضرورت‌های دیجیتال‌سازی نسخ خطی اسلامی در ایران. فصلنامه علوم کتابداری.
6.      Alam, S., & Rahman, M. (2021). Digital humanities approaches to Islamic manuscripts: Opportunities and challenges. Journal of Digital Humanities, 10(2), 45–60.
7.      Conway, P. (2018). Preserving digital objects. New York: Rowman & Littlefield.
8.      Elsawy, E., Elseadawy, Y., & Attia, S. (2025). ChatGPT’s potential in the deep exploration of Islamic manuscripts. ResearchGate.
9.      Gacek, A. (2009). Arabic manuscripts: A vademecum for readers. Leiden: Brill.
10. Metadata Standards for Continuous Preservation, Discovery and Reuse. (2023). Information, 14(8), 427.
11. Miranda, F., Valle, R., & Nalepa, G. (2024). Advancing manuscript metadata: Work in progress at the Jagiellonian University. arXiv preprint arXiv:2407.06976.
12. Smith, J. (2020). Manuscripts of the Muslim World: Collaborative digitization and access. Digital Scholarship in the Humanities, 35(4), 789–804.
13. Terras, M. (2019). Digital humanities and cultural heritage: Interdisciplinary intersections. Digital Scholarship Quarterly, 13(1), 1–18.
14. Fragments in Cyberspace: The Ohio State University’s Digital Manuscript Project. (2024). Journal of Archival Organization, 21(3), 155–170.
15. UCLA Library. (2022). Islamicate Manuscripts Initiative. Retrieved from https://www.library.ucla.edu