علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

علوم اسلامی و انسانی دیجیتال

فاصلۀ طبقاتی پیوستار، روشی نوین برای تحلیل های زمانی راویان حدیث

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 طلبه درس خارج و دانش آموخته سطح 3 رشته علوم حدیث، حوزه علمیه خراسان
2 دانش آموخته سطح 4 رشته علوم حدیث و کارشناس علمی پروژه «ثقات»
چکیده
تعیین دقیق زمان زندگانی راویان حدیث، به‌ویژه سال‌های تولد و وفات آن‌ها، در مطالعات تاریخی و حدیثی از اهمیت بالایی برخوردار است. بررسی اتصال سند، تحلیل روایات در بستر تاریخی و شناخت سیر تطور موضوعات حدیثی از کاربردهای تحلیل های زمانی راویان است. این پژوهش با هدف ارتقای دقت و کارایی روش‌های سنتی، روشی نوین را برای تخمین زمان زندگی راویان بر پایۀ مفهوم «فاصلۀ طبقاتی پیوستار» ارائه می‌دهد. این روش با تحلیل داده‌های شبکه‌ای روابط استاد - شاگردی در منابع حدیثی و بهره‌گیری از ساختار گرافی، امکان تخمین دقیق‌تر زمان تولد و وفات راویان را فراهم می‌آورد. با اعمال مدل‌های احتمالاتی استخراج شده از داده‌های معتبر، میانگین خطای تخمین زمان وفات ۸.۸ سال و خطای تخمین زمان تولد ۱۳ سال محاسبه شده است که نشان از دقت بالای این روش دارد. علاوه بر محاسبۀ زمان تولد و وفات راویان، ترسیم نمودار زندگی و محاسبۀ اختلاف سنی طبقات رجالی نیز از دیگر دستاوردهای این پژوهش به شمار می‌رود. این پژوهش، گامی نو در استفاده از روش‌های کمی و تحلیل داده‌محور در مطالعات حدیثی محسوب می‌شود و می‌تواند به‌عنوان ابزاری کارآمد برای محققان علم رجال و تاریخ اسلام به کار رود.
کلیدواژه‌ها

 

1.          ابن‌بابویه صدوق، محمد بن علی، 1413ق، کتاب من لا یحضره الفقیه، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
2.         اسعدی، مرتضی، وفیات الأعیان نخستین فرهنگ زندگى‌نامه‌اى عامّ و الفبایى، مجله تحقیقات اسلامى، شماره 1 و 2، سال 1371.
3.                  برقی، احمد بن محمد بن خالد، 1383ق، رجال البرقی، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
4.         پورموسی، مجتبی، حیدری فطرت، جمال‌الدین، ترسیم طبقه روایی ابراهیم بن هاشم قمی و رفع چالش‌های پیش‌رو، حدیث حوزه، شماره 18، بهار و تابستان 1398، 129، 170.
5.         حسینی‌شیرازی، سید علیرضا، لطفی‌پور، محمد، تحلیل داده‌های طبقه‌شناختی محمد بن عیسی بن عبید در پرتو منابع رجالی و حدیثی، دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، شماره 16، بهار 1401، 46، 83.
6.         خویی، ابوالقاسم، 1416ق، معجم رجال الحدیث، چاپ پنجم، بی‌جا، بی‌نا.
7.         شفیعی، سعید، تاریخ‌گذاری روایات رجعت، علوم و قرآن و حدیث، دوره 53، شماره 106، بهار و تابستان 1400، 161، 184.
8.         شهبازی، علیرضا، استنتاج ماشینی احتمالاتی برای کشف زمان زندگانی راویان، دوفصلنامه حدیث اهل بیت علیهم‌السلام، دوره اول، شماره اول، پاییز و زمستان 1402، 9، 50.
9.         صفری فروشانی، نعمت‌الله، پیشینه طبقات‌نگاری در میان مسلمانان، مجله کتاب ماه دین، شماره 55، اردیبهشت 1381، 66، 83.
10.      طباطبایی بروجردی، سید حسین، 1421ق، اطالة علی الرجال و الحدیث، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
11.       طوسی، محمد بن حسن، 1381ق، رجال الطوسی، چاپ اول، نجف، انتشارات الحیدریة.
12.             طوسی، محمد بن حسن، 1407ق، تهذیب الاحکام، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
13.      طوسی، محمد بن حسن، بی‌تا، الفهرست، چاپ اول، نجف، المکتبة المرتضویه.
14.      عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی، 1408ق، الرعایة فی علم الدرایة، چاپ اول، قم، مکتبة آیت‌الله مرعشی.
15.             قزوینی، محمد، چلونگر، محمد، پیرمردایان، مصطفی، پژوهشی در دو فرهنگ‌نامه تاریخی صفدی، فصلنامه علمی تاریخی فرهنگ و تمدن اسلامی، دوره 5، شماره 16، پاییز 1393، 31، 54.
16.             کشی، محمد بن عمر، 1348ش، رجال الکشی، چاپ اول، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد.
17.      کلینی، محمد بن یعقوب، 1407ق، الکافی، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
18.      مامقانی، عبدالله، 1431ق، تنقیح المقال، چاپ اول، قم، مؤسسه آل‌البیت.
19.             نجاشی، احمد بن علی، 1407ق، رجال النجاشی، چاپ اول، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
20. وطن‌پرست، علی‌اکبر، تاریخ و تاریخ‌نگاری در دوره اسلامی، کتاب ماه علوم و فنون، شماره 114، خرداد 1388، 44، 53.